Βιωματικό Εργαστήρι Ψυχοδράματος

28 & 29 Σεπτεμβρίου 2024

Τι άραγε βλέπουν τα παιδιά στους γονείς τους καθώς τους κοιτούν; Τι ‘’διαβάζουν’’ σε εκείνους και πώς το παίρνουν; Δεν υπάρχει γονιός που ενδιαφέρεται για τα παιδιά του και δεν έχει έγνοια κι άγχος για το μεγάλωμα τους, για το πώς να διαχειρίζεται τις διάφορες καταστάσεις που προκύπτουν στην καθημερινότητα τους, από τη βρεφική ηλικία ως και την ύστερη εφηβεία. Διερωτήσεις πολλές σχετικά με το πώς να μάθουν στα παιδιά να διακρίνουν το σωστό από το λάθος, να διαχειρίζονται τις δύσκολες καταστάσεις που προκύπτουν στη ζωή τους καθώς και να την απολαμβάνουν, πώς να τους μάθουν να νιώθουν καλά με τον εαυτό τους και να πάρουν από τους ίδιους μόνο τα ‘’θετικά’’ τους χαρακτηριστικά κι όχι αυτά που τους δυσκολεύουν.

Άρθρα και βιβλία ψυχολογίας και διαπαιδαγώγησης υπάρχουν πολλά και παρέχουν αθρόα πληροφορίες και συμβουλές. Ο κόσμος έχει πρόσβαση σε αυτήν τη γνώση, εύκολα και γρήγορα μπορεί να ενημερωθεί, ίσως να βρει κι απαντήσεις, σε ερωτήματα που τον απασχολούν σε σχέση με την ανάπτυξη των παιδιών του και τη συμπεριφορά τους. Όσο περνάνε τα χρόνια, οι γονείς ενημερώνονται περισσότερο κι είναι πιο υποψιασμένοι. Πιο εύκολα σε σχέση με το παρελθόν, απευθύνονται σε κάποιον ειδικό αν κάτι τους προβληματίζει ή τους ανησυχεί σε σχέση με την ανάπτυξη, τη συμπεριφορά και τις αντιδράσεις των παιδιών τους.

Οι γονείς απευθύνονται επίσης ευκολότερα σε ειδικούς, προκειμένου να ενισχύσουν και να διευρύνουν τον γονεϊκό τους ρόλο. Η φύση μας δίνει τη δυνατότητα να γίνουμε γονείς, ωστόσο ο ρόλος της μητέρας και του πατέρα δημιουργούνται κι αναπτύσσονται σταδιακά με το μεγάλωμα του παιδιού. Όταν γεννιέται ένα παιδί, αναδύεται κι ο αντίστοιχος γονεϊκός ρόλος. Κι όπως το παιδί χρειάζεται φροντίδα για να μεγαλώσει, φροντίδα χρειάζεται κι ο γονιός για να μάθει να υπάρχει δίπλα του και να εξελίσσεται μαζί του.

Κάποιοι γονείς αναζητούν επίμονα συμβουλές για το πώς να διαχειριστούν τη μια ή την άλλη συμπεριφορά του παιδιού τους, προκειμένου να μην νιώθει το παιδί δυσάρεστα ή να σταματήσει να έχει κάποια ενοχλητική συμπεριφορά. Άλλοι πάλι είναι πιο πρόθυμοι να στραφούν στον εαυτό τους και να διερωτηθούν περισσότερο για τη σχέση που έχουν οι ίδιοι με το παιδί τους, για το πώς συμβάλλουν οι ίδιοι στη διαμόρφωση κάποιων καταστάσεων, για το πώς μπορούν να συνοδεύουν καταλληλότερα το παιδί τους στην πορεία της ζωής του, δηλαδή στο πώς να στέκονται δίπλα του με τρόπο ουσιαστικό και λειτουργικό.

Η μεγάλη πρόκληση για τους ειδικούς είναι να συμβάλλουν στο να αντιληφθούν οι γονείς ότι αν δεν στραφούν στον εαυτό τους να αποκτήσουν καλύτερη επίγνωση του ποιοι είναι και τι κάνουν, δεν μπορούν να προσφέρουν όσα επιθυμούν στα παιδιά τους. Στα αεροπλάνα μάλιστα υπάρχει ένας κανόνας σε περίπτωση κινδύνου, ο γονιός πρέπει να βάλει πρώτος τη μάσκα οξυγόνου και μετά να την τοποθετήσει στο παιδί του. Μόνο έτσι υπάρχει περίπτωση να βοηθηθεί το παιδί. Χωρίς πρόθεση δραματοποίησης, το ζητούμενο είναι να αντιληφθούν οι γονείς ότι αποτελούν πρότυπα για το παιδί τους και κομμάτι της προσωπικότητας που εσωτερικευμένα φέρει. Ας δούμε τι σημαίνει αυτό.

Έχουμε μάθει να δίνουμε μεγάλη σημασία σε αυτό που φαίνεται κι όχι σε αυτό που υπάρχει, αλλά δεν φαίνεται. Μεταφέρουμε ασυναίσθητα όσα κουβαλάμε μέσα μας. Το φόβο μας, την αγωνία, τον πόνο μας. Οι εμπειρίες της ζωής μας και το παρελθόν μας, διαμορφώνει τη στάση μας στο παρόν και συνεπώς τη στάση μας απέναντι στα παιδιά μας. Τα παιδιά διαμορφώνονται κατά κύριο λόγο από αυτό που είμαστε κι ας μην το συζητάμε. Δίνεται μεγάλη σημασία στο τι θα ειπωθεί μπροστά τους, να υπάρχει ηρεμία, να αποφεύγονται οι φωνές κι οι συγκρούσεις. Κι όλα αυτά ίσως είναι καλά, αρκετά δεν είναι.

Είναι δύσκολο να αποτυπωθεί με λέξεις κάτι που έχει να κάνει με την αίσθηση. Είναι σαν να προσπαθείς να περιγράψεις σε κάποιον μια γεύση που δεν έχει δοκιμάσει ποτέ ή ένα χρώμα που δεν έχει δει στη ζωή του. Ωστόσο, θα κάνουμε μια προσπάθεια προκειμένου να φωτίσουμε λίγο περισσότερο αυτήν την πλευρά του εαυτού μας που υπάρχει, που επηρεάζει τη ζωή τη δική μας και των αγαπημένων μας και που όμως δεν έχουμε μάθει να προσέχουμε.

Ένα συχνό αίτημα των γονιών είναι να αποκτήσουν τα παιδιά τους αυτοπεποίθηση κι εμπιστοσύνη στις ικανότητες τους. Αυτό όμως δεν γίνεται απλά μιλώντας τους με λόγια. Αφενός έχει να κάνει με την αίσθηση που έχουν οι ίδιοι οι γονείς για τον εαυτό τους, δηλαδή με το κατά πόσο έχουν μια ξεκάθαρη και ρεαλιστική εικόνα εαυτού που τους επιτρέπει να βλέπουν και να εκτιμούν όλες τις πλευρές της προσωπικότητας τους, τόσο τις επαρκείς όσο και τις λιγότερο επαρκείς και να είναι ικανοποιημένοι με αυτές. Αφετέρου έχει να κάνει με την ενδόμυχη αίσθηση που έχει ο κάθε γονιός για το παιδί του, δηλαδή αν πιστεύει σε αυτό ή όχι, αν φοβάται, αν αγωνιά. Η αμφιβολία, ο φόβος, η αγωνία επηρεάζουν την αίσθηση που έχει το παιδί για τον εαυτό του ακόμα κι αν δεν εκφράζονται άμεσα.

Μια άλλη συχνή διερώτηση των γονιών είναι τι καταλαβαίνουν τα παιδιά όταν η σχέση του ζευγαριού χαρακτηρίζεται από ασυμφωνίες και δυσαρέσκεια. Μπορεί να υπάρχουν συγκρούσεις ανάμεσα τους, μπορεί κι όχι. Ωστόσο, τα παιδιά αντιλαμβάνονται τι συμβαίνει. Ίσως δεν γνωρίζουν τις αιτίες και τι συζητιέται μεταξύ των γονιών, όμως ‘’διαβάζουν’’ την ατμόσφαιρα. Εισπράττουν ό,τι συναίσθημα υπάρχει κι ας μην λέγεται, νιώθουν την αποξένωση, το θυμό, την απογοήτευση, την ένταση, τη σιωπή. Εύκολα μπορούμε οι περισσότεροι να ταυτιστούμε με αυτά τα συναισθήματα. Όλοι μας έχουμε κάποια στιγμή σιωπήσει και ξέρουμε πόσα συναισθήματα και πόσες σκέψεις ανείπωτες κρύβει μέσα της η σιωπή.

Πολλοί γονείς λένε ότι δεν θέλουν να κάνουν τα ίδια λάθη που έκαναν οι δικοί τους. Ασυνείδητα όμως κουβαλούν κι επαναλαμβάνουν επικοινωνιακές καταστάσεις από τις γονεϊκές τους οικογένειες στην οικογένεια που δημιουργούν. Ό,τι νιώθουν οι γονείς μεταφέρεται στα παιδιά, όπως μεταφέρθηκε και στους ίδιους από τους δικούς τους γονείς. Ασυνείδητα περνά στο παιδί η μοναξιά, ο εσωτερικός πόνος, η ντροπή, ο δισταγμός, το άγχος, ο φόβος που νιώθουν οι γονείς. Κανένας γονιός δεν θέλει να πάρει το παιδί του αυτά που νιώθει και να δυσκολεύεται στη ζωή του. Μαζί με αυτά όμως παίρνει και την καλοσύνη, το νοιάξιμο, την τρυφερότητα, την τόλμη να στηρίζει τον εαυτό του κι ό,τι θεωρεί σημαντικό, την αυτοπεποίθηση, την αγάπη.

Είναι στο βλέμμα του γονιού, που κάνει το παιδί να τον ρωτήσει ‘’γιατί κοιτάς έτσι;’’. Είναι στο σφίξιμο του, που κάνει το παιδί να ρωτήσει ‘’τι συμβαίνει μαμά; μπαμπά;’’. Είναι στη σιωπή του, που κάνει το παιδί να ρωτήσει ‘’τι έχεις;’’. Είναι στην ένταση που αποπνέει το σώμα του, που το παιδί καταλαβαίνει ότι δεν είναι καλά. Πρώτα έρχεται η αίσθηση και μετά η λογική, οι δικαιολογίες κι οι ερμηνείες. Πρώτα νιώθουμε και μετά προσπαθούμε να εκφράσουμε με λόγια όσα νιώσαμε. Χρειάζεται να μάθουμε να ακούμε τον εαυτό μας, να τον παρατηρούμε, να έχουμε επίγνωση του τι μας συμβαίνει, προκειμένου να υπάρχουμε με αλήθεια αρχικά με τον εαυτό μας και κατ’ επέκταση με τα σημαντικά άτομα που σχετιζόμαστε.

Ζητούμενο δεν είναι να ενοχοποιηθούν οι γονείς. Δεν υπάρχει άνθρωπος που ζει και προσπαθεί και δεν φέρει το δικό του φορτίο. Ζητούμενο είναι να διερωτηθούν οι γονείς για τη δική τους λειτουργία, για όλα όσα είναι και διαμορφώνουν την προσωπικότητα τους κι αναπόφευκτα τις προσωπικότητες των παιδιών τους. Όλα τα όμορφα και τα άσχημα, τα ίσια και τα στραβά. Τίποτα δεν κρύβεται, ακόμα κι αν δεν συζητιέται. Από τις αντιδράσεις μέσα στην καθημερινότητα, από το ύφος και τη διάθεση των γονιών, τα παιδιά διαμορφώνουν την αντίληψη τους για τον κόσμο και τους ανθρώπους, για το τι είναι ζωή και πώς αξίζει να την ζουν.

Οι γονείς χρειάζεται να μάθουν να στέκονται στις δικές τους αγωνίες. Να έχουν επίγνωση αυτού που είναι κι αυτού που προβάλλουν. Να μην περιμένουν από τα παιδιά τους να μπουν στο δικό τους πλαίσιο για να γίνει αυτό που ιδανικά έχουν στο κεφάλι τους, αλλά να μάθουν να τα συνοδεύουν και να πηγαίνουν μαζί, με τη ροή των πραγμάτων. Η αναγνώριση του δικού τους σημείου στην επικοινωνία θα συμβάλλει στο να βρουν το σημείο κατάλληλης παρέμβασης σε σχέση με τα παιδιά τους χωρίς να παρακάμψουν κάτι. Χρειάζεται να μένουν ανοιχτοί εκεί που πρέπει, ώστε και τα παιδιά να μένουν ανοιχτά και να αναπτύσσονται ως προσωπικότητες.

Και να θυμάστε! Τίποτα δεν τελειώνει και δεν κλείνει. Πάντα με ταπεινότητα, χρειάζεται να μαλακώνουμε μέσα μας για να κάνουμε τις προσωπικές μας υπερβάσεις.

Η λέξη τοξικότητα ακούγεται γύρω μας πολύ συχνά. Σε εκπομπές στην τηλεόραση, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, σε παρέες που συζητούν, άρθρα και βιβλία γράφονται προκειμένου να ορίσουν την τοξικότητα της ανθρώπινης συμπεριφοράς και να προσδιορίσουν τα χαρακτηριστικά αυτής.

Άνθρωποι χαρακτηρίζουν άλλους ανθρώπους τοξικούς. Συνηθέστερα αυτό συμβαίνει όταν το άτομο νιώθει ότι κάποιος άλλος- ή άλλοι- τον καταπιέζει ή τον χειρίζεται. Ο χειρισμός μπορεί να εκφραστεί με διάφορες μορφές σε διάφορες καταστάσεις, η βασική ωστόσο αίσθηση που αφήνει σε αυτόν που το υφίσταται είναι πως κάνει πράγματα παρά τη θέληση του, δέχεται συμπεριφορές με τις οποίες είναι αντίθετος, ο άλλος τον ‘’τουμπάρει’’- με κάποιον τρόπο δηλαδή που δεν μπορεί να εξηγήσει αλλάζει γνώμη, χάνει τη θέση ή τον ρόλο του και νιώθει εγκλωβισμένος σε μια επαναλαμβανόμενη κατάσταση.

Άνθρωποι χαρακτηρίζουν άλλους ανθρώπους τοξικούς. Είναι στη φύση του ατόμου να παρατηρεί τι συμβαίνει γύρω του, να διερωτάται, να αξιολογεί, να κρίνει, να διαμορφώνει άποψη. Ευκολότερα το άτομο μιλά για τον άλλον ή τους άλλους, παρά για τον εαυτό του. Με σχετική ευκολία ο καθένας μας παρατηρεί τι κάνει και πώς το κάνει ο άλλος, τα καλά του και τα στραβά του, ενώ με αντίστοιχη δυσκολία παρατηρεί την δική του λειτουργία, πώς εκφράζεται ο ίδιος σε μια δεδομένη κατάσταση σε μια δεδομένη στιγμή. Στην κλινική πράξη διαπιστώνουμε πως τα άτομα έχουν συνήθως μια ασαφή ή διαστρεβλωμένη εικόνα για την λειτουργία τους, στο περίπου αναγνωρίζουν τι κάνουν, πώς το κάνουν, πώς φαίνονται, τι καταλαβαίνουν οι άλλοι γι’ αυτούς.

Μια αγαπημένη συνάδελφος έχει εφεύρει τον όρο ‘’υπαρξιακή πρεσβυωπία’’, προκειμένου να περιγράψει την δυσκολία του ατόμου να παρατηρεί με ακρίβεια τον εαυτό του και τους τρόπους που σχετίζεται με τους άλλους ανθρώπους στα διάφορα πλαίσια της ζωής του. Καθώς κοιτά από κοντά τα δικά του, τα πράγματα θολώνουν. Κοιτώντας από μακριά τις συμπεριφορές των άλλων, μπερδεύονται οι αξιολογήσεις για τους άλλους με τα προσωπικά βιώματα. Πρέπει το άτομο να μάθει να κοιτά τα κοντινά από απόσταση, να γίνει ένας καλός παρατηρητής του εαυτού του, να αποκτήσει δηλαδή επίγνωση του τι του συμβαίνει τη στιγμή που συμβαίνει και του πώς ανταποκρίνεται σε καθετί.

Άνθρωποι χαρακτηρίζουν άλλους ανθρώπους τοξικούς. Η συνήθης ‘’λύση’’ που προτείνεται από φίλους, κι από ειδικούς κάποιες φορές, είναι να βγάλουν τον ‘’τοξικό’’ άνθρωπο από τη ζωή τους. Το ερώτημα που αναδύεται είναι αν αρκεί η απομάκρυνση ενός ατόμου ή μιας ομάδας ατόμων από την ζωή του, προκειμένου να ‘’γλυτώσει’’ από τις προσωπικές του δυσκολίες, αμφιβολίες και κρατήματα, που οδήγησαν στο να μπει και να παραμείνει σε αυτήν τη σχέση, ώστε να μην επαναληφθεί ίδια ή παρόμοια κατάσταση.

Το να αποχωρήσει κάποιος από μια σχέση, προσωπική, φιλική, επαγγελματική, είναι πάντα μια επιλογή. Μια επιλογή όμως, που αν δεν συνοδεύεται από προσωπικές συνειδητοποιήσεις δεν αρκεί. Χρειάζεται να στραφεί ο καθένας μας μέσα του και ν’ αναρωτηθεί τι έχει συμβάλλει από τη δική του μεριά στο να μπει σε αυτήν τη σχέση, με ποιους τρόπους την συντηρεί, τι τον δυσκολεύει να αναλάβει τον εαυτό του και να σταθεί με έναν άλλον τρόπο, πιο λειτουργικό για τον ίδιο και τη σχέση τους.

Στις σχέσεις, οι οποίες αποτελούν το πεδίο όπου αναδύονται οι πιο προσωπικές κι ευάλωτες πλευρές του εαυτού μας, υπάρχουν δυο άτομα- ο άλλος κι εσύ. Συνεπώς υπάρχει η στάση του άλλου κι η στάση η δική σου, το πώς λειτουργεί ο άλλος και το πώς αντιδράς κι αντιμετωπίζεις την κάθε κατάσταση εσύ. Υποφέρουμε ως ατομικότητες κι ως κοινωνίες από την νοοτροπία του ‘’δεν φταίω εγώ, αυτός φταίει’’. Χωρίς να κλείνουμε τα μάτια και χωρίς να δικαιολογούμε ανάρμοστες συμπεριφορές, χρειάζεται να στραφεί ο καθένας μας στον εαυτό του και να αναρωτηθεί τι εκφράζει αυτή η ανάγκη να ρίχνουμε την ευθύνη στον άλλον˙  τι εκφράζει αυτή η ανάγκη να βλέπουμε τον κόσμο μέσα από το δίπολο ‘’κακός – καλός’’, όπου στην προκειμένη περίπτωση κακός είναι ο άλλος και καλός είσαι εσύ.

Διανύουμε μια εποχή με έντονη μοναξιά, όπου αναπτύσσεται σταδιακά ένα οικοδόμημα εχθρότητας. Βάζουμε ταμπέλες στους ανθρώπους, τοποθετώντας τους σε νοητά κουτάκια και βλέποντας τους μέσα από αυτήν την οπτική. Η στάση αυτή οδηγεί στη μισανθρωπιά, στο μισογυνισμό, στη βαρβαρότητα. Σαν φυγόκεντρος δύναμη, που ενισχύει την απώθηση, τις αποστάσεις μεταξύ των συνανθρώπων, την απομόνωση. Ο άνθρωπος και οι ανάγκες του χρειάζεται να μπουν στο κέντρο αυτού του οικοδομήματος. Κι όταν μιλάμε για ανάγκες αναφερόμαστε στην αγάπη, στην αμοιβαιότητα, στην αλληλεγγύη. Χρειάζεται τα άτομα να συσπειρωθούν προς τον πυρήνα της ύπαρξης τους, όπου εμπεριέχεται η διάθεση για πλησίασμα. Γιατί όσο κι αν μας δυσκολεύει ή μας φοβίζει η εγγύτητα, είναι η μόνη που οδηγεί στην ενότητα, στη σύνδεση όλων των κομματιών μας μέσα μας και στη σύνδεση μας με τους άλλους ανθρώπους.

Είναι γνωστό το αρχαίο ρητό ‘’τά πάντα ρεĩ’’, όλα αλλάζουν και τίποτα δεν μένει για πάντα ίδιο. Θεωρητικά γνωστή κι αποδεκτή αλήθεια, αλλά κατά πόσο βιώνουμε την αλλαγή ως μια σταθερή και φυσική διαδικασία στη ζωή μας; Σε έναν κόσμο όπου όλα μεταβάλλονται και τον οποίο όλοι θέλουμε να κάνουμε καλύτερο, ας αναρωτηθεί ο καθένας μας προσωπικά πόσο διατεθειμένος είναι να αλλάξει και να εξελίξει τον εαυτό του, ώστε να συμβάλλει σε αυτήν την κατεύθυνση;

Αλλαγή είναι η μετάβαση από μια γνώριμη κατάσταση σε  μια καινούργια κι ανοίκεια. Προκύπτει είτε από τη συνειδητοποίηση του ατόμου ότι κάτι πρέπει να αλλάξει στον εαυτό του και στο περιβάλλον του, είτε αναγκαστικά επειδή ο άλλος εμπλεκόμενος το επέλεξε ή οι συνθήκες το επιβάλλουν. Η αλλαγή προκύπτει κι ως φυσική συνέχεια της ανθρώπινης εξέλιξης. Ήδη από την ημέρα της σύλληψης του εμβρύου ως την ημέρα που ολοκληρώνεται ο κύκλος της ζωής, οι αλλαγές σε σωματικό, πνευματικό και συναισθηματικό επίπεδο είναι διαρκείς.

Συχνά αντιπαλεύουμε την αλλαγή, δεν τη θέλουμε, αντιστεκόμαστε με όποιον τρόπο. Επαναστατούμε, επιρρίπτουμε ευθύνες στους άλλους, δικαιολογούμε τον εαυτό μας. Κι αυτό για να αποφύγουμε μια νέα ή διαφορετική κατάσταση, να μην μετακινηθούμε από την ασφάλεια μας. Γιατί ασφάλεια νιώθουμε από οτιδήποτε συνηθισμένο κι οικείο, ακόμα κι αν εμείς οι ίδιοι το βιώνουμε και το αναγνωρίζουμε ως μη λειτουργικό στη ζωή μας. Κάθε τι διαφορετικό που διακόπτει έναν παγιωμένο τρόπο λειτουργίας και σπάει τη μονοτονία μας, μας βάζει σε αχαρτογράφητα νερά και μας προσκαλεί να σχετιστούμε με έναν άλλον τρόπο από αυτόν που έχουμε ως τώρα υιοθετήσει.

Αξίζει να αναφερθούμε στην κατάσταση που υπάρχει αυτήν τη στιγμή στη χώρα μας, όπως και σε πολλές χώρες του κόσμου, εξαιτίας του κορονοϊού και της συνεπαγόμενης καραντίνας που έχει επιβληθεί. Η μεταδοτικότητα του ιού πολύ γρήγορα μας έφερε αντιμέτωπους με μια απρόσμενη και πολύπλοκη αλλαγή. Η απομόνωση στα σπίτια ήρθε απόλυτα κι αιφνίδια και οι αλλαγές σε οικονομικό, κοινωνικό και ψυχολογικό επίπεδο είναι σαρωτικές. Η παρατεταμένη κατάσταση εγκλεισμού φέρνει στην επιφάνεια συναισθήματα άγχους, φόβου κι απογοήτευσης, αγωνίας για το άγνωστο μέλλον. Κι όσο συνεχίζεται, το αίσθημα ‘’βαρεμάρας’’ αυξάνεται, με άλλα λόγια αυξάνεται το κλείσιμο στον εαυτό κι η επαφή με βαθύτερα και πιο στενάχωρα κομμάτια μας.

Οι αποφάσεις αναβάλλονται, η ζωή μετατίθεται και πολλοί άνθρωποι περιμένουν να ζήσουν όταν αυτή η κατάσταση τελειώσει. Άραγε τι σημαίνει αυτό, μπαίνει η ζωή σε παρένθεση; Η ζωή συνεχίζεται, δεν περιμένει. Εμείς καλούμαστε να την ακολουθήσουμε και να εξελιχθούμε μαζί της, να ανταποκριθούμε στις αλλαγές. Μια συνθήκη εγκλωβισμού που στερεί τις διεξόδους, αναγκάζει τους ανθρώπους να ‘’κάνουν παρέα με τον εαυτό τους’’. Όσο η καθημερινότητα είχε την πρότερη ροή της, ήταν πιο εύκολο για πολλούς να βάζουν στην άκρη όσα τους απασχολούν, όσα υπάρχουν μέσα τους και τους τρώνε με τα χρόνια. Τώρα αναγκαζόμαστε όλοι να έρθουμε σε επαφή και με τις δύσκολες αλήθειες μας, όσο κι αν πονάνε, όσο κι αν μας ξεβολεύουν. Καλούμαστε να μάθουμε να λειτουργούμε περισσότερο σύμφωνα με τα σοφά λόγια ‘’να πέφτεις και να σηκώνεσαι, να φοβάσαι και να πηγαίνεις’’.

Η αλλαγή φέρει μέσα της τη σύγκρουση. Το παλιό έρχεται αντιμέτωπο με το καινούργιο, το γνώριμο με το άγνωστο. Κάθε βήμα που βγάζει το άτομο από τη ζώνη ασφαλείας του, είναι ένα βήμα μετέωρο γεμάτο αντικρουόμενα συναισθήματα, καθώς νιώθει ότι χάνει τον έλεγχο. Το χαμηλό ρίσκο συνεπάγεται χαμηλή ανταμοιβή στη ζωή, αλλά ταυτόχρονα είναι ένα κούρνιασμα στην προστατευτική φωλιά. Κάνοντας το βήμα, το άτομο δίνει στον εαυτό του την ευκαιρία να μετακινηθεί προς ένα άλλο πλαίσιο, λίγο ευρύτερο. Εδώ ο φόβος είναι μεγάλος και το άτομο νιώθει τον εαυτό του αδύναμο. Η εμπιστοσύνη στον εαυτό είναι χαμηλή και πιθανά το άτομο να βρίσκει δικαιολογίες για όσα κάνει ή δεν κάνει, να δυσκολεύεται να αποφασίσει και να επηρεάζεται από τις γνώμες των άλλων.

Αν δεν βιαστεί να εγκαταλείψει την προσπάθεια και να τραβηχτεί πίσω, το άτομο θα επεκτείνει την αίσθηση ασφάλειας του προς ένα νέο, πιο διευρυμένο πλαίσιο. Εδώ αρχίζει να νιώθει πιο άνετα με τον εαυτό του, να αντιμετωπίζει προκλήσεις, να επιλύει προβλήματα. Διαπιστώνει υπάρχουσες δεξιότητες στον εαυτό του, τις διευρύνει και μαθαίνει καινούργιες. Βρίσκεται σε μια δημιουργική φάση όπου μαθαίνει, δοκιμάζει, εμπλέκεται ενεργητικά στις προκλήσεις της καθημερινότητας. Σταδιακά γίνεται πιο ξεκάθαρη η αλλαγή στον εαυτό του και στις σχέσεις του με τους άλλους, συνειδητοποιώντας ότι τώρα ανταποκρίνεται περισσότερο ικανοποιητικά στις διάφορες καταστάσεις σε σύγκριση με το παρελθόν.

Συνεχίζοντας αυτήν την πορεία ανάπτυξης της προσωπικότητας του, το άτομο διευρύνει ακόμα περισσότερο την αίσθηση της ασφάλειας του. Βρίσκει νόημα στη ζωή του και δίνει την ανάλογη αξία σε κάθε τι γύρω του. Ζει τα όνειρα του, θέτει νέους στόχους και τους κατακτά. Ενσωματώνει νέες πληροφορίες, ανταποκρίνεται καλύτερα στις αλλαγές, αναπτύσσει την ευελιξία του και σχετίζεται αυθόρμητα με τα πρόσωπα και τις καταστάσεις του περιβάλλοντος του. Δεν έχει πια την ανάγκη να ελέγχει τα πάντα γύρω του και το άγχος για το μέλλον υποχωρεί. Αφήνεται περισσότερο, χαλαρώνει και συνδέεται αποτελεσματικά με ό,τι προκύπτει τη στιγμή που προκύπτει. Εξελίσσεται σε έναν ενθουσιώδη παίχτη κι εραστή της ζωής που απολαμβάνει ό,τι αυτή έχει να του δώσει.

Η αλλαγή αποτελεί σταθερά στη ζωή μας, δεν υπάρχει τίποτα πιο φυσικό από αυτήν. Έρχεται μόνη της και ταυτόχρονα απαιτεί δέσμευση και προσπάθεια από τη μεριά μας. Ολόκληρη η ζωή είναι διαδοχικές μεταβάσεις από τη μια κατάσταση στην άλλη. Άλλες μας φαίνονται μικρές κι εύκολες, άλλες μεγάλες και δύσκολες, σε κάθε περίπτωση πρόκειται για προκλήσεις που μας ωθούν σε προσωπικές υπερβάσεις, να ξεπεράσουμε προσωπικά εμπόδια. Δίνοντας αυτήν την προοπτική, όλες οι καταστάσεις παίρνουν τις πραγματικές τους διαστάσεις, δίχως διογκώσεις και παραμορφώσεις, με την αλλαγή να σηματοδοτεί την ολοκλήρωση ενός κύκλου και το άνοιγμα ενός νέου. Με το τέλος και την αρχή να αποτελούν δυο έννοιες αλληλοσυμπληρούμενες και σταθερά εναλλασσόμενες.